Trần Kiêm Đoàn
Sáng sớm mùa lễ Tạ Ân (Thanksgiving) của Mỹ, từ bên nầy biển, kẻ xa quê đọc tin quê nhà. Báo Lao Động số 327 ngày 26-11-2005 đưa tin: Một ông "quan" to nhất tỉnh Thừa Thiên Huế, cùng với một số quan chức nhỏ khác vào ăn trưa tại một nhà hàng ven Cố Đô. Quan động mối "tà" tâm trước sắc đẹp của cô tiếp viên chỉ đáng tuổi con ḿnh, nên đă gh́ đầu cô ta lại rồi hôn đánh chụt một cái vào má trước sự chứng kiến của mọi người. Bất ngờ và nhục nhă trước hành động xàm xỡ của "quan", cô tiếp viên đă phản ứng tức thời bằng cái tát nên thân vào mặt "quan lớn". Quan vào pḥng vệ sinh "suy gẫm" trong giây lát và hầm hầm trở ra chỉ tay lớn tiếng ra lệnh cho chủ quán phải đuổi ngay cô tiếp viên nạn nhân và đe dọa sẽ ra lệnh cho đóng cửa nhà hàng nơi xẩy ra nội vụ... và các nhà hàng bên cạnh (?!) Chủ quán xanh mặt, phải vội vàng thanh toán tiền công và cho cô tiếp viên nghỉ việc ngay sau đó.
Giữa thế kỷ 21 và giữa ḷng Cố Đô xinh đẹp, nơi đă được thế giới biết đến và công nhận là một địa danh có di sản văn hóa cổ truyền của nhân loại, lại có thể là nơi xẩy ra những chuyện như thế nầy chăng?
Nếu sự việc nầy xảy ra tại Mỹ hay bất cứ tại một nơi nào đó ở xă hội phương Tây th́ người bị đuổi việc sẽ không phải là nạn nhân vô tội mà chính là thủ phạm gây tội. Dù là tổng thống hay thủ tướng th́ trước hết phải là một công dân. Không một công dân nào có quyền đứng trên hay đứng ra ngoài luật pháp và luật lệ của quốc gia và xă hội của ḿnh. Quan thuộc phường mê man hủ hóa ấy sẽ lập tức bị c̣ng tay và dẫn độ vào nhà giam chờ công lư xét xử v́ đă vi phạm đến 4 tội: (1) Sách nhiễu t́nh dục (Sexual harassment); (2) lạm dụng quyền thế (Power abuse); (3) không tôn trọng luân lư chức nghiệp, uống bia rượu trong phạm vi giờ hành chính (Unethical, misdemeanor); (4) hăm dọa (threatening).
Tôi không có ư định đem những tiêu chí của xă hội phương Tây để áp đặt vào bối cảnh văn hóa Việt Nam. Tuy nhiên, dù Đông hay Tây th́ con người vẫn có mẫu số chung phổ quát về nhân cách, nhân tính và nhân văn.
Văn minh và văn hóa cổ truyền Việt Nam mang sẵn những hệ thống giá trị phổ biến của nhân loại về tinh thần cũng như về vật chất. Những giá trị luân lư và đạo đức Việt Nam khi mang ra hành xử ở xứ người luôn luôn được trân trọng và kính nể. Ḷng nhân ái, sự hiếu thảo, t́nh cảm chung thủy, tinh thần hiếu học, cung cách hiếu hoà... của người Việt đang sinh sống ở nước ngoài đă được mọi giống dân trong cộng đồng thế giới đón nhận nhiệt thành và mến mộ sâu sắc.
Ta không chê của người, không khen của ta; hay làm ngược lại, một cách chủ quan và thuần cảm tính. Tuy nhiên, nh́n rơ mặt nhau để thấy được ḿnh, thấy được người không những chỉ là một thái độ hợp lư mà c̣n là một nhu cầu để đưa ḿnh và xă hội vươn lên trong thời đại toàn cầu hoá và kinh tế thị trường nầy.
Một lần ghé về Huế, quê ruột của ḿnh, tôi mặc bộ áo quần vải và mang đôi dép "lẹc xẹc" của ông anh. Với mầu da rám nắng, tôi trông chẳng khác ǵ bà con nông dân ở làng. Thế nhưng khi vào một quán ăn trở ra, em bé dọn bàn hỏi nhỏ: "Chú là Việt kiều phải không?" Ngạc nhiên, tôi hỏi lại em: "Sao con biết?" Em bé trả lời: "V́ chú hay nói tiếng 'cám ơn' với con." Nhận xét của em bé làm những ngày sau đó tôi quan sát kỹ hơn. Đúng là dân ḿnh rất tiết kiệm tiếng "Cám ơn" và "Xin lỗi". Trong lúc đó th́ dân phương Tây, nhất là Mỹ, lại lạm phát quá đà hai tiếng nầy. Ngôn ngữ là cái bóng của văn hóa. Ta và Tây tuy không cùng văn hóa, không giống ngôn ngữ nhưng vẫn có cái chung. Đó là ḷng nhân ái, là t́nh người.
Sau nhiều năm sống xa quê, khi về thăm lại quê nhà, được đi nhiều nơi khắp các miền đất nước. Bên cạnh niềm vui được nh́n thấy những thành quả tốt đẹp của đất nước và con người, tôi vẫn c̣n cảm nhận như có một sự phôi pha hay xao lăng thật xót xa về quan hệ t́nh người trong đời sống công cộng tại một số nơi.
Phần đông những người tôi gặp qua sinh hoạt hàng ngày trong tiệm ăn, ngoài phố chợ, trên đường phố... may mắn có đời sống sung túc hơn lại nỡ đối xử một cách vô t́nh và thiếu nhân ái đối với người nghèo, nhất là đối với các em bé dọn bàn, đánh giày, bán báo, bán vé số, bán quà vặt... Người có tiền thường ra lệnh, thậm chí có khi nạt nộ, lớn lối và khắt khe vô lư với người nghèo phục vụ quanh ḿnh một cách thản nhiên. Và h́nh như người bị ra lệnh cũng cho rằng, "miệng nhà quan có gang, có thép..." là luật trời sinh tự nhiên nên chẳng có ai phản kháng.
Mong sao, thế hệ đàn anh đừng quên rằng, các em bé đang trong hoàn cảnh khó khăn hiện tại cũng là những mầm non tương lai của đất nước chúng ta. Trong số các em có thể là những nhà lănh đạo đất nước sau nầy. Gieo trong tâm thức hoa niên của các em mầm thương yêu và tương kính ngay từ bây giờ cũng là một sự đầu tư to lớn tinh thần nhân bản cho xă hội và đất nước mai sau.
Giải thích về những hiện tượng xă hội tiêu cực như thế, có người đă đem điều kiện kinh tế, quan hệ sản xuất để phân tích và giải thích. Tôi cho như thế là đi hơi xa bởi v́ ngôn ngữ và phong cách giao tiếp là thói quen tích lũy của môi trường văn hóa và xă hội quanh ḿnh. Người ăn nói, cư xử cộc cằn thô lỗ hay tế nhị thanh tao không phát xuất từ hoàn cảnh giàu hay nghèo; quan chức hay thường dân mà phát xuất từ cái tâm nhân bản, cái trí công bằng trong mối tương quan xă hội nhất định nào đó.
Trong một khung cảnh trầm lặng với mối tương giao xă hội an ḥa và nếp suy tư giàu tính văn hóa truyền thống như Huế th́ hành động và thái độ của vị chức sắc cao cấp nói trên là một sự phá đổ giá trị nhân văn truyền thống của Huế. Ông ta vi phạm luân lư chức năng của vai tṛ lănh đạo đă đành, nhưng sự vi phạm có một hệ quả tinh thần sâu xa hơn cả là làm vẩn đục nếp sống văn minh và văn hóa mà Huế đang cần và đáng ra, ông phải là người có trách nhiệm bảo tồn và phát huy.
Trước một sự cố xă hội mang tính chất "quan lớn sách nhiễu dân lành" đang trở thành đề tài nhận định và phê phán lan rộng trong cộng đồng người Việt trong nước và ngoài nước, không rơ rồi đây hướng giải quyết của cấp lănh đạo trong nước như thế nào. Về mặt luật pháp và xét khía cạnh h́nh sự thuần túy, nội vụ tự nó không có ǵ quá nghiêm trọng nếu chỉ xét đơn thuần mối quan hệ và sự xung đột giữa viên chức vi phạm, cô tiếp viên và chủ quán. Nhưng vấn đề đặt ra trong vụ nầy có tính chất điển h́nh và quy ước về mối quan hệ giữa quần chúng và lănh đạo trong xă hội Việt Nam đương đại. Câu hỏi then chốt ở đây là: "Khi người lănh đạo trở thành kẻ sách nhiễu, lạm dụng và đe dọa người dân th́ sẽ bị xử lư như thế nào?" Đây là câu hỏi rất cũ, nhưng vẫn rất mới. Nó được dùng làm chỗ dựa và tiêu chuẩn xác định phẩm chất, quyền lực và trách nhiệm của cá nhân cũng như tập thể lănh đạo trong bất cứ chính quyền và chế độ chính trị nào.
Vừa tṛn nửa thế kỷ, toàn nước Mỹ đă vinh danh Rosa Parks về một hành động "b́nh thường mà phi thường" của bà. Một thái độ phản kháng bất bạo động sự bất công đă đánh động trái tim toàn nước Mỹ và đă góp phần quan trọng làm thay đổi sự phân biệt chủng tộc trầm trọng trên đất Mỹ. Người phụ nữ da đen nầy, trên chuyến xe buưt công cộng ở Montgomery, đă cương quyết từ chối nhường chỗ cho một người đàn ông da trắng theo luật kỳ thị chủng tộc thời bấy giờ. Người da đen thắng. Công lư đă thắng. Rosa Parks đă có một hành động công lư. Tôi tin rằng, cô gái tiếp viên trong nhà hàng ở Cố Đô Huế cũng đă có một phản ứng gần với công lư trước hành động mang tính "Nghị Hách" của vị "quan" đầu tỉnh. Truyền thống dân tộc Việt Nam xem người lănh đạo là bậc "phu mẫu chi dân'' nên luôn luôn phê phán và lên án gay gắt những hành động lạm dụng quyền lực một cách ấu trĩ và thô thiển như thế. Một phản ứng kêu đ̣i công lư đ̣i hỏi một sự đáp ứng công lư. Người ta đang chờ đợi thái độ đáp ứng công bằng và hợp t́nh, hợp lư về phía "nhà quan".
Trần Kiêm Đoàn
Địa chỉ liên lạc: Doantran@sbcglobal.net