MỘT THỜI HỌC TR̉ - Ở HUẾ
QUẾ CHI
Tuy không dính dáng chi mấy cái chuyện đồ cổ mà người Huế ḿnh thường gọi là đồ xưa, rứa mà tôi vẫn bị một số bạn bè thân, tặng cho cái biệt hiệu : “ Người sưu tầm đồ cổ “.
Chẳng qua là v́ tôi là người hoài cổ ưa kể lể chuyện người xưa tích cũ. Nói chuyện ăn uống th́ nhắc đến những kỷ niệm “ Đi kéo ghế ở Huế bốn năm mươi năm về trước” , nằm vắt tay lên trán th́ nhớ những Người Đẹp Thượng Tứ, người đẹp Kim Long , người đẹp Bến Ngự, người thương Gia Hội, người yêu Nội Thành những năm 50 của thế kỷ trước, mà nay qúy lăo bà này người th́ vừa mừng thất tuần kẻ vui bát tuần thượng thọ.
Thời gian qua mau, bao nhiêu tháng năm lững lờ trôi , bao nhiêu biến động xảy ra trong cuộc đời, chợt giật ḿnh tưởng chừng như vừa tṛn một giấc mộng.
Nhớ mới ngày nào đây,một sớm mùa thu năm 1952, thằng nhóc là tui, đầu húi ca rê, chân sáo tung tăng cùng các bạn mới vui mừng thi đậu càng cua ( concours) được vào học trường Việt Anh tính đến ngày nay cũng đă 60 năm qua. Thằng nhóc chừ tóc đă bạc trắng như mây trời, không c̣n chân sáo tung tăng , mà chỉ là một một thân già khẳng khiu với đôi chân run rẩy mỗi ngày bước gần đến nấm mồ ḿnh một bước .
Trường Việt Anh ( tên cũ) ngày ấy là chi nhánh của trường Khải Định, Thầy Huỳnh Ḥa làm Hiệu trưởng và Thầy Nguyễn Đóa làm Tổng Giám Thị. Thầy Huỳnh Ḥa , người Quảng Nam , văn pḥng ở trên trường chính đường Lê Lợi, bên gịng Hương Giang xanh ngắt. Thầy Hiệu Trưởng ít khi xuất hiện, mọi việc ở trường đều do Cụ Thân trọng Hy, Phó Hiệu Trưởng phụ trách khối Đệ nhất Cấp trực tiếp xử lư. Thầy Tổng Giám Thị cũng là người Quảng Nam , có khuôn mặt ốm dơ xương và rất nghiêm khắc nên bọn nhóc chúng tôi rất sợ hăi và đặt cho Thầy một biệt hiệu là Chúa Đảng Sọ Người theo tên cuốn phim mà chúng tôi ưa thích :” Năm chàng Zorro và Đảng Sọ Người”. Thầy dữ thiệt t́nh , kỷ niệm mà tôi nhớ đời là có một lần đứng sắp hàng vào lớp, thằng nhóc hiếu động , nói cười vung vít sao đó mà đứng không thẳng hàng , Thầy liền chạy lại xán cho một bạt tai như trời giáng , thằng nhóc tóa hỏa tam tinh, khóc không ra tiếng.
Thầy cũng chính là thân sinh bạn Nguyễn sơn Hoàn, một trong những người bạn thân của tôi thời học Tiểu học Thượng Tứ. Thầy và cả gia đ́nh con cái, dâu rể đều hoạt động cho Cọng Sản và những năm về sau Thầy làm đến chức Phó Thủ Tướng Chính Phủ Cách Mạng Lâm Thời Cọng Ḥa Miền Nam Việt Nam.
Trong thời gian học trung học, tôi ít khi nhớ tên lớp học, ví dụ học ĐệLục , Đệ Ngũ, Đệ Tứ th́ tôi không nhớ là Đệ Lục B mấy, Đệ Ngũ B mấy ( B2, B3 hay B 4 ?),nhưng không hiểu sao mà tôi lại nhớ như in lớp Đệ Thất B5 của tôi, nhớ cả tên một số bạn học và các vị Thầy thuở đó. Tôi được ngồi gần bạn Lê Sơn ( em Giáo Sư Đại Học Văn Khoa Huế Lê Tuyên - tác giả : Những ngày Hoang Dại), Nguyễn Vinh, Tôn Thất Phong, Phạm Văn Sáu, Lê bá Lại, Nguyễn mậu Bàng, Tôn Thất Tuệ ( Bến Ngự) ..v.v .là những người bạn học rất giỏi, sau này ra đời họ đều là những người thành đạt trong ngành giáo dục hoặc giữ những chức vụ chuyên môn cao cấp trong chính quyền VNCH.
Phía cuối lớp, xa hơn là Đường Thiện Toàn, là anh Thùy ( xin lỗi tôi không nhớ họ, anh Thùy v́ bị bệnh đậu mùa, mặt bị rỗ đậm nên bạn bè hay gọi là Thùy Rỗ, về sau ra đời, cưới vợ tên Hoa, mở tiệm bán xe đạp hiệu Thùy Hoa ở Khu Morin Huế) và c̣n một số bạn nữa mà 60 năm rồi tôi không nhớ nổi tên họ.
Đường Thiện Toàn, người Tàu lai, nhà ở đường Ngă Giữa, hiệu Trồng răng Hoa Sinh, hồi đó có chiếc xe đạp, hay ghé lên đường Thượng Tứ chở tôi đi học, tôi tưởng hắn thương tôi, sau ni mới biết hắn thương ...O tôi. Năm 1972 từ Pleiku ghé về Qui Nhơn thăm hắn th́ cô Đường Thiện Phương, em gái hắn cho biết anh ḿnh mất đă lâu.
Về Qúy Thầy tôi nhớ đầu tiên là Thầy Phạm văn Nhu dạy Luân Lư, thầy không mang theo sách vở ǵ, cứ vào lớp là chắp tay sau đít, đi tới đi lui, nói chuyện đời xưa , trên trời dưới đất với nụ cười rất hiền ḥa. Về sau vào thời Tổng Thống Ngô Đ́nh Diệm, Thầy giữ chức Chủ Tịch Quốc Hội ( Đệ I VNCH).Thầy Tôn Thất Đào dạy môn Hội Họa ( ngày đó chúng tôi gọi đơn giản là :Vẽ) cho tất cả các lớp, và v́ tôi vẽ qúa xấu cho nên luôn luôn được một que ( điểm một). Có lần thầy cho học tṛ vẽ một bàn tay nắm chặt, cuối giờ thầy cho tôi một que như thường lệ với lời phê :” bàn tay hay củ khoai lang ?” .
Khỏang thời gian này chúng tôi được học với những thầy rất trẻ, có lẽ mới đậu Tú Tài Toàn Phần, ra đi dạy tạm một vài năm để kiếm tiền đi học tiếp, v́ có ba vị Thầy của chúng tôi mà sau này trở thành ba Dược Sĩ nổi tiếng ở Huế . Đó là Dược Sĩ Lưu Sơn, DS Lê bá Nhàn và DS Huỳnh văn Chỉnh là Thầy dạy chúng tôi trong lớp Đệ Thất B5 ngày đó. Tôi quên Thầy Sơn và Thầy Nhàn dạy môn chi nhưng nhớ rất rơ Thầy Chỉnh dạy môn Hán Tự. Ngày thi Lục Cá Nguyệt tôi lót bài thơ chữ Hán dưới tờ giấy làm bài thi, đè sát cho hiện ra những nét râu ria của các chữ trong bài thơ mà đồ từng nét , chơ làm răng mà nhớ nổi mấy cái chữ Tàu rắc rối đó :
Xuân du phương thảo địa
Hạ thưởng lục hà tŕ
Thu ẩm hoàng hoa tửu
Đông ngâm bạch tuyết thi
Có một ông Thầy rất trẻ , độc đáo mà về sau tôi lại được hân hạnh làm bạn vong niên là Thầy Nguyễn Văn. Theo như nhiều người quen biết Thầy kể lại th́ Thầy Văn học rất giỏi, rất thông minh nhưng có tính khí hơi nóng nảy và ăn nói bạt mạng. Có lần trong giờ học , tṛ Thùy Rỗ phạm lỗi chi đó mà tôi không nhớ. Thầy Văn đă đuổi đánh khiến tṛ Thùy phải chạy dọc hành lang, qua một dăy lớp học ,cuối cùng chạy vào trốn trong pḥng thầy Tổng Giám Thị . Thầy Văn đánh cờ tướng rất cao, ít người địch lại, lại rất giỏi Hán Tự , khi ở trong Quân Đội, được đi du học ở Hoa Kỳ, Thầy Văn tuy không nói được tiếng Tàu nhưng đă “ bút đàm “ với mấy ông Sĩ Quan Quân Đội Trung Hoa Dân Quốc ( Đài Loan), làm cho mấy ông này phải ngả nón cúi đầu thán phục. Những năm về sau dù gặp nhau ở Sàig̣n hay Huế th́ hai thầy tṛ, hai anh em chúng tôi cũng chén chú chén anh say sưa lúy túy mà nói chuyện đời liên tu bất tận.
Ba năm trước , tôi về San José ghé nhà thăm anh trên đường Senter, tuy đă gọi điện thoại, mà khi vào pḥng anh mới thấy anh loay hoay vừa mặc quần vừa cười nói :” Tau nghe mi tới, tau mới mặc quần” . Tôi bật cười:” Rứa ở nhà là anh tout-nu à !”. Anh tỉnh bơ : “ Chơ mặc áo quần làm chi cho rắc rối”. Rồi th́ hai anh em lại sà ra chiếu trải dưới đất, lại chén chú chén anh với trăm ngàn chuyện cũ mới, xưa nay và chị Bạch Hạc lại lui cui trong bếp chiên cuốn ram cho 2 anh em nhậu với nụ cười bao dung hồn nhiên luôn nở trên môi. Chị Bạch Hạc sống được với anh Văn, chịu nghe anh Văn nói những điều tào lao, đôi lúc rất tàn bạo một cách vô tư đến ngày hôm nay qủa chị có một sức chịu đựng phi thường hoặc là chị có tấm ḷng bao dung vô bờ, một hiện thân Bồ Tát. Năm ngoái ghé thăm anh mà không báo trước, nhà cửa đóng then cài, không biết anh chị đi đâu hay đau ốm ra sao ?
Thầy Hồ văn Tùng dạy môn Vạn Vật, khi học đến mấy con sâu bọ , hay bướm , chim chi đó th́ thầy bắt học tṛ phải lấy kim chỉ ghim con vật đó vào trong tấm giấy carton để chấm điểm, tôi cứ nghĩ mấy con vật nho nhỏ th́ được chơ mấy con to như trâu, ḅ, cọp, voi th́ làm răng hè ? Bọn học tṛ cứ kháo với nhau là Thầy Tùng Điên v́ T́nh, nghe đồn là thầy thất t́nh với cô nào đó tên là Mẫu Đơn. Tội nghiệp sau năm 1975 người ta thấy Thầy đi lang thang, nói lẩm bẩm một ḿnh trong miệng, gặp người quen hay học tṛ cũ Thầy thường nói huyên thuyên những điều không ai hiểu và cuối cùng nghe nói Thầy đă chết v́...Đói như Thầy Nhạc sĩ Ngô Ganh vậy.
Thầy Tùng Sống th́ Điên v́ T́nh mà Chết th́ v́ Đói. Tạo Hóa thực bất công và khắc nghiệt đă dành riêng một số phận qúa bi thảm cho một kiếp người.
Lên Đệ Lục, tôi lại được gặp những người bạn mới như hai anh em sinh đôi Vĩnh Hoằng - Vĩnh Tiếu, Nguyễn Thiệp, Trần văn Bích,Thân trọng Thủy , Nguyễn Như Pháp...v.v Bạn nào cũng học rất giỏi, và về sau đều thành công trên đường đời. Như hai bạn Hoằng - Tiếu học hành rất chăm chỉ, vỏ học ghi chép đàng hoàng , tŕnh bày rất đẹp, màu sắc linh động nên được Thầy Cát văn Tuân dạy Toán thương mến rất mực, đến độ một vài bạn rắn mắt, dèm pha vu oan cho Thầy mê chị gái của “hai đứa nớ”.
Cuối cùng Thầy kết hôn với cô Ty thư kư của trường Nguyễn Du. Thầy Tuân dạy Toán rất hay, rất dễ hiểu nên tôi tuy dốt toán mà học với Thầy thấy có nhiều tiến bộ rơ ràng .
Nguyễn Thiệp là người bạn rất thân của tôi trong năm học này. Ngày nào Thiệp cũng từ nhà ở Ngă Tư Âm Hồn- Mai Thúc Loan đi bộ ra cửa Thượng Tứ , đến nhà tôi rồi hai anh em cùng nhảy nhót qua vườn hoa Nguyễn Hoàng, đến Bến Đ̣ Cầu Trường Tiền, vội vă lên đ̣ qua sông cùng các bạn khác đến trường cho kịp giờ vào học. Ngày ấy, cầu Trường Tiền bị sập ba vài đang được Hăng Eiffel của Pháp sửa chữa lại nên học sinh bên Tả ngạn ( khu Phố Trần Hưng Đạo- Ngă Giữa - Gia Hội và Thành Nội) đi học phải qua đ̣ sang sông. Hai chúng tôi đă hằng ngày căi nhau chí chóe mọi chuyện trên đời cho đến khi đi ngang qua Lầu Ông Năm, thấy hai ông lính gác Maroc mặt mày dữ tợn, trợn đôi mắt trắng dẻ, mới chạy một mạch tới trường. Thiệp học hành đỗ đạt làm việc ở VN nhiều năm, qua Mỹ vẫn làm việc với bằng cấp trong ngành công chánh cũ cho đến ngày về hưu. Một điểm không ngờ sau bao năm gặp lại, Thiệp làm thơ rất có hồn và viết truyện ngắn rất sâu sắc rất có duyên. Bạn bè và độc giả hải ngoại rất yêu mến nhà văn Tràm Cà Mâu với các Cuốn Truyện ngắn nổi tiếng : “ Triết lư Củ khoai”- “Ngộ Đạo Đất Trời”- “ Ngày tháng Rong Chơi” và “ Hương Tóc Cố Nhân”..v.v
Riêng tôi, rất tâm đắc với hồn thơ của bạn, mỗi tiệc rượu trong ṿng bằng hữu thâm giao , khi rượu đă ngà ngà say , tôi thường đứng lên đọc một hơi ba bài thơ của bạn : “ Khi Tôi Chết”- “Thư Gửi Bạn “-” Cuối Đường Chinh Chiến” mà khi mô nước mắt cũng giọt ngắn giọt dài.
Một điều nữa làm tôi yêu mến bạn nhiều hơn là đức khiêm cung của bạn, người ta thuờng cho“ văn ḿnh hay ,vợ người đẹp”, riêng bạn th́ thơ bạn ai sửa cũng được miễn là sửa mà hay, thơ bạn làm nhưng là của chung, bạn làm thơ viết văn cho vui,dấu vợ, làm thơ cho hết th́ giờ chờ vợ đi chợ. Xin tặng bạn một tấm mề đay khiêm tốn.
Trong năm này tôi cũng có rất nhiều bạn tuy không học chung trong một lớp nhưng vẫn giao tiếp thân t́nh như Vơ văn Dật, sau này nhiều năm là Giáo sư Trường Hàm Nghi Huế, là Thanh Tra Giám Sát Viện và bây giờ là nhà văn, nhà khảo cứu Vơ Hương An rất được qúy trọng ở hải ngoại qua các tác phẩm :” Lịch Sử Đà Nẳng”- “Vua Khải Định” và sách Nghiên Cứu Phật Giáo...cùng một số bài viết nghiên cứu về lịch sử Việt Nam.
Hai năm Đệ Thất và Đệ Lục, bọn nhóc chúng tôi ham học, ham chơi chẳng biết chi , nhưng có nhiều bạn học cùng lứa, cùng trường đă lớn tuổi nhưng v́ chiến tranh phải đi học trễ. Thời gian này trong trường có nhóm học tṛ khá lớn , có vẻ lập dị, ưa làm những điều khác thường như con trai mà đi guốc, đội nón lá, hành vi có vẻ ngang tàng bất cần đời mà chúng tôi gọi họ là Nhóm Cao Bồi : “ Phi -Cơ- Trực-Thăng-Thủy-Quân” với câu hát “ Học sinh cao bồi mặc áo sơ mi ca rô...” Năm 1954 khi có Hiệp Định Đ́nh Chiến Genève , ngoại trừ anh Phi đi tập kết ra Bắc, các anh c̣n lại tiếp tục học , người thành giáo sư đi dạy học như anh Lê văn Cơ, người đi lính chiến như Tôn thất Trực và có anh đi Cảnh sát như anh Quân v..v..
Thầy Thoan mấy năm trước dạy Tiểu học, nay được đôn lên dạy trung học, lại phụ trách môn Việt văn, Thầy bắt chúng tôi, mỗi đứa hằng tuần phải chọn đề tài thuyết tŕnh một cuốn sách mà ḿnh đă đọc, thiệt là qúa sức của cả bọn c̣n con nít chúng tôi. Hơn nữa thời đó sách vở c̣n rất hiếm, tài liệu t́m đâu ra và chúng tôi đă biết chi về Tiểu Thuyết Luận Đề với Hoàn cảnh xă hội hay Bối Cảnh Lịch Sử như Thầy Thoan đ̣i hỏi. Không biết bạn Trần văn Bích, Thân Trọng Thủy hai cậu học tṛ giỏi Việt văn ngày đó có nhờ ai gíúp đỡ không , chứ riêng tôi th́ phải nhờ ông anh gia sư (précepteur) đang học Đệ Nhị C Ban Văn Chương Sinh Ngữ Khải Định , soạn bài thuyết tŕnh giùm cuốn Tiểu Thuyết Đoạn Tuyệt của nhà văn Nhất Linh , để chú nhóc con tuần đó đứng giữa lớp hùng hồn như lời Luật Sư bào chữa cho cô Loan trước Toà :” Tha cho Thị Loan là các ngài làm một việc công bằng...” .
Sang năm Đệ Ngũ trường chính thức đổi tên thành trường Trung Học Nguyễn Tri Phương, lúc đầu Thầy Lê Khắc Tố làm Hiệu Trưởng, về sau Thầy Đinh Qui thay thế. Thầy Đinh Qui dạy Toán, cùng với 2 Thầy Lê Nguyên Diệm và Bùi Tấn soạn một cuốn sách Toán rất được học sinh ưa chuộng. Thầy có mở nhà sách hiệu An Xuân tại nhà gần Đập Đá. Ba bốn năm sau Thầy lên làm Hiệu Trưởng Trường Quốc Học thay thế Thầy Nguyễn Đ́nh Hàm.
Lại thêm một lô bạn mới , nào là 2 anh em Hà Thúc Như Qúy, Hà Thúc Như Mỹ , Bảo Bồn, Trần Công Điền, Nguyễn Đ́nh Khuê, Lê Khắc Quyền, Bửu Mật v.v rồi gặp lại bạn cũ Nguyễn Quốc Chưởng, Nguyễn quốc Trị thời Tiểu học, vui thiệt là vui với tuổi 15 chúng tôi bắt đầu trổ mă, muốn làm người lớn.
Từ trước tới nay thằng nhóc cắm đầu cắm cổ đọc không biết bao nhiêu là sách truyện có trong tay, hết Tự Lực Văn Đoàn với Hồn Bướm mơ Tiên của Khái Hưng, Đôi Bạn của Nhất Linh, Bước Đường Cùng của Nguyễn Công Hoan rồi Tắt Đèn của Ngô Tất Tố , Giông Tố của Vũ Trọng Phụng , Một Chuyện T́nh 15 Năm Về Trước của Lưu thị Hạnh v.v. và v.v.
Thiệt t́nh tôi không c̣n nhớ nổi ông bạn thân Vũ Minh Châu học chung lớp với tôi năm Đệ Thất , Đệ Lục hay Đệ Ngũ, nhưng nhớ chắc chắn và rơ ràng như hôm qua là ông bạn Vũ Minh Châu là người cho tôi mượn sách nhiều vô kể : Nào là Đoàn Ó Biển của Lê Minh Hoàng Thái Sơn, Thần Hổ của TCHYA Đái Đức Tuấn và Người Đi trong Bóng Tối của Thanh Đ́nh, Bàn Tay Máu của Phi Long và hàng trăm cuốn khác nữa. Đang có thú ham đọc sách như điên nay có thêm đam mê đánh bóng bàn ( tuy biết chơi đă lâu và trong nhà có bàn để anh em bạn bè chơi với nhau ), mê chơi đến quên ăn quên ngủ. Và cuối năm đó súyt chút nữa phải ở lại lớp sau khi giật được cái giải Cây vợt Thứ Hai của Trường, thua Lê ( hay Nguyễn) văn Vui trong trận Chung Kết do Thầy Nguyễn Hữu Thứ làm Trọng tài.
Lên Đệ Tứ là năm thi nên cậu nào cũng gắng học để vượt qua rào cản Diplôme, Cao Xuân Tứ ( con Thầy Cao Xuân Lữ ), Vĩnh Dác , Nguyễn Hữu Anh( Tiệm Khắc Khuôn Dấu Lộc Hải ở đầu cầu Trường Tiền) là những người bạn thân trong năm này.Cao xuân Tứ ốm o nhưng nưóc da trắng như trứng gà bóc và học hành rất đàng hoàng, nghe nói về sau làm Tham Vụ Toà Đại Sứ VNCH tại Luân Đôn và hiện nay đang định cư tại Hoà Lan. Thỉnh thoảng tôi cũng được đọc thơ bạn trên các tạp chí văn học ở hải ngoại. Vĩnh Dác đi lính khóa 16 VBQGVN cấp bậc cuối cùng là Đại Tá. Nguyễn Hữu Anh là bạn nối khố của tôi, cùng đi Thủ Đức một lần, cùng một khóa 20, hai năm đi ăn đám cưới con bạn 2 lần (2010 Saint Louis-Missouri và 2011 Westminster-California).
Phong trào luyện tập thân thể, thể dục thẩm mỹ đang lên với Lực sĩ đẹp Nguyễn Công Áng nên thanh niên học sinh Huế đua nhau tập thể thao, tập tạ lớn, tạ nhỏ, chú nhóc cũng không thoát khỏi cám dỗ một thân h́nh với các bắp thịt cuồn cuộn nên vừa học vừa tập và kết cuộc , một đêm không đẹp trời, chú nhóc quay ngướ trên cầu treo ( barre-fixe) và cắm đầu xuống đất hộc máu mồm, bỏ lỡ kỳ thi Diplôme để được lên Đệ tam.
Chú nhóc đành ở lại thêm một năm Đệ Tứ với Hoàng Thiện Căn, bạn cũ ở Gia Đ́nh Phật Tử Hướng Thiện năm 1949, cuối năm chú nhóc chật vật qua ải với hạng Thứ như cá cố vượt Vũ Môn trong khi Hoàng thiện Căn đậu đầu với hạng B́nh ( Mention Bien). Hoàng Thiện Căn đa tài, về sau là một Bác Sĩ nổi tiếng, là một giọng ca tài tử cuốn hút thính giả miền Đông Bắc Hoa kỳ và cũng là một nhà thơ sáng giá, nhưng tài hoa th́ mệnh bạc , bạn ta vừa giă từ trần thế cách đây 5 năm khi vừa tṛn 65 tuổi (?).
Với thời gian nhiều món đồ cổ rồi cũng hư hao hay tự hủy hoại và một ngày nào đó cũng sẽ đến phiên người sưu tầm đồ cổ.
Newcastle, 11/11/11