Thư gởi bạn

Định mến, 

 

Trong một chuyện chưa hoàn tất tuy viết đă 25 năm, ḿnh có nói một đoạn ngắn về một người rất tầm thường trong xă hội như công nhân hăng dệt v.v... viết hồi kư được nhiều người ưa thích v́ tính chất người, nói theo kinh viện là nhân bản, v́ đâu có dấu vết con người là đáng trọng. Thiên thượng thiên hạ duy ngă độc tôn.

Phe ḿnh chẳng có thằng nào làm tướng, tướng cướp cũng không, giàu kếch xù cũng không, không nhiều thứ, nhưng vẫn phải viết. Hoài niệm chính là sự hiện diện. Người đời và đời người chỉ là hai mặt của bàn tay. Từ thằng Cu thành thầy Cư chỉ thêm một cái râu cho chữ U nhưng là một h́nh thành, một becoming, un devenir, của cuộc đời với nhiều đau khổ , vui sường của chính ḿnh và nhưng người liên hệ. Những ai chống lại cái phi nhân sẽ đồng ư với André Malraux: Cuộc đời không đáng cái ǵ cả, nhưng không có cái ǵ đáng giá bằng cuộc đời. La vie ne vaut rien mais rien ne vaut la vie.

Cuộc đời là một mối tương hệ, tương tác nói rất nhiều trong Kinh Phật qua ư niệm cọng nghiệp và trùng trùng duyên khởi. Nhân và duyên chỉ khác nhau là tiềm ẩn và hiễn lộ theo quan niệm Pháp Hoa với thập như thị. Như thị tướng, tánh, thể, lực / tác, nhân / duyên, quả / báo, đồng mặc cứu cảnh đẳng (phẩm Phương Tiện). Trách nhiệm hay đúng hơn ư thức trách nhiệm về đạo lư vũ trụ cao hơn trách nhiệm pháp luật.

Tôi có tiền tôi mua gạo thịt, tôi không ăn tôi đổ thùng rác, tôi không ăn cắp, tôi không làm dơ thành phố. Nhưng chư Phật và lư nhân quả đâu có ngừng ở đó. Lời mẹ dạy về chuyện làm quán ăn nằm trong tầm nh́n cosmic. Đức Phật nói nếu chỉ giới hạn cuộc sống từ khi mẹ sinh đến khi xuống lỗ không giải thích được ǵ cả.

Hăng Toyota xây chùa trong trụ sở chính, mời thầy cúng tụng cầu siêu cho người chết v́ hay khi sữ dụng xe Toyota. Tây phưong không hiễu, cho là vô lư. Sao tôi phải thấy trách nhiệm dù là một hạt cát trong biển. Tôi làm xe đúng tiêu chuẩn, bạn lái xe ẩu, thời tiết v.v... gây ra tai nạn hoặc người khác đụng bạn. Đông phưong th́ khác. Ṭa án chỉ giải quyết dân sự và không thẩm quyền hay khả năng nhận thức về duyên sanh. Tôi đă làm ra chiếc xe.  Số lượng xe tôi bán ra gây nên những thay đổi trong dới sống xă hội và có thể cả bên trong. Ví như cơ vật sinh cơ tâm. Số xe làm đường sá chật ho đụng nhau. Khói xe ô nhiễm làm tài xế mất sáng suốt.

Nhưng Phật giáo không giam người trong tội lỗi như một thứ răn đe trong chủ thuyết cọng sản hay vài tôn giao khác để chờ ân huệ tha hay không tha. PG không ḱm hăm con người trong thứ định mệnh tuyệt đối (determinisme absolu) a + b = c mà a + b có thể lớn hơn hay nhỏ hơn c v́ phương tŕnh bi lệch như con ruồi đậu nặng đầu cân. Cạnh a và b có ư thức con người, hướng thiện hay hướng ác, hối tâm hay khư khư sẽ ảnh hưởng tốt hay xấu nghiệp quả C. Ư thức hướng thiện là nhân, thành Phật là quả mà nhân quả đồng thời, là hoa sen.

Lời mẹ là một biển triết học. Thấy được lẽ vi diệu của trời đất của đạo lư, diễn tả chân chất, không ngôn từ quanh co, mẹ thấy nồi chè trên vĩa hè chẳng khác quán Lạc Thành năm xưa bàn ghế phủ khăn trắng tinh. Tâm an định sẽ vững tâm mà tiến, con cháu là cứu cánh. Đức Phật dùng nhiều câu chuyện rất b́nh dân giải quyết những câu hỏi muôn vàng khó khăn như trở bàn tay.

Ḿnh vừa đọc to đoạn nầy cho vợ nghe. Bà nói vậy th́ bán cơm chay.

PG đầu tiên trong lịch sử triết học nói đến thuyết duyên khởi và ảnh hương dây chuyển và hổ tương. PG Nhật dùng chữ interconnectedness trong việc truyền giáo tại Mỹ và ảnh hưởng giới môi sinh. Ví dụ từ chuyện trong nhà vệ sinh. Giấy trắng hay vàng? Giấy trắng cho bạn ảo tưởng vệ sinh hơn nhưng trái lại nó có thể thương tổn lớp da hết sức nhạy bén của phần cuối ruột già. Giấy trắng chỉ là giấy vàng tẩy màu (bleached). Diễn tŕnh bạch hóa phải dùng hóa chất mà hóa chất không thể 100% tách khỏi sàn phẩm như bột ngột rất bổ năo nhưng vẫn c̣n chút nào uré khi thủy hóa tinh bột. C̣n thêm di lụy nước tẩy và thuốc tẩy vào đất và sông; nước dùng trong diễn t́nh nầy gây hạn hán và ô nhiễm khi sản xụất điện cho máy bơm....Nguyên ủy chỉ là điều tiếng anh gọi là mindset, ví như mindset cho rằng hàng K Mart tồi. Âu cũng là cái tâm. Mc Donald một thời dùng khăn giấy vàng nay lại thôi v́ chưa sửa được mindset ấy. Xem vậy cái tâm mới khủng khiếp, nguyên nhân của mọi thiện ác nghiệp.

Mối liên hệ ấy được diễn ta bằng sự lớn rộng của quả (hậu quả) như khi ta ném viên đá xuống hồ, nó tạo ra rất nhiều ṿng sóng lớn từ tâm và nhỏ không thấy nhưng vẫn c̣n nếu sức nh́n của ta đem xuống thấp. H́nh ảnh đó cho thấy gần tâm th́ sóng lớn. Ví dụ, một viên đạn bắn chết người. Sóng lớn nhất là nạn nhân v́ nó gần viên đạn nhất, xuống nữa là sự đau đớn của vợ con, của hàng xóm, của người ngưởng mộ ...Đó là mặt phẳng nằm ngang c̣n chiều đứng dựng từ những chủ thể lại là khác. Đứa con có thể điên và có những phản ứng bất lợi, ảnh hưởng tương lai của nhiều người.

Nay thay v́ viên đạn, một cử chỉ rất tầm thường như nụ cười cũng tạo nên những ṿng tṛn của thiện tâm.

Sau khi chữa cho nhà vua khỏi bệnh hiểm nghèo, ông thầy thuốc bị giữ lại kinh thành không cho về quê nghèo. Bỗng nhà vua bảo ông ta ra đi và chỉ cho chút tiền đ̣. Y sĩ rất bực bội cho rằng nhà vua keo kiệt. Về đến làng ông ta không thấy nhà tranh mà là lâu đài dinh thự. Hỏi ra mới biết nhà vua cố làm ngạc nhiên và xây những thứ ấy. Câu chuyện trong Kinh muốn nói quả lớn hơn ḿnh tưởng như y sĩ chỉ nghĩ vài lạng vàng trong lúc nhà vua cho cả ngàn vàng.

 

Ở trên có nói luật vũ trụ bao quát hơn luật của xă hội. Nhưng không thể lấy ư niệm ấy đem xuống luật của ṭa án. Không thể kết án việc ăn cắp quả trứng có nghĩa ăn cắp bạc triệu v́ cái trứng thành con gà và đi tiếp. Luật con người phải được giải thích trong nghĩa ngắn nhất, cái trứng là cái trứng. Hai luật ấy không mâu thuẩn mà trái lại bảo vệ con người. Nó có vẻ phi lư như khi ta nói mặt trời mọc phía đông, lặng phía tây không ai phản đối tuy ai cũng biết đó là do sự chuyển vận của trái đất.

PG bị hiểu sai rất nhiều, không những bời những người bên ng̣ai như Nguyễn Văn Trung nói vô ngă là không có nhân vị, trái với triết lư của nhà nước sau 1954 mà bởi ngay cả Phật tử cở lớn. Từ ngày có phong trào học Phật và sự xuất hiện các kinh dịch ra Việt ngữ hay chuyển âm Hán Việt, chúng ta thấy khuynh hướng kiêu ngạo tự cho ḿnh cao hơn "những bà già trầu" chỉ biết A Di Đà Phật, họ nói phải thông hiểu Phật dạy c̣n không th́ như đếm bạc cho ngân hàng. Khuynh hướng nầy rơ nhất từ những người sùng thượng Thích Nhất Hạnh.

Họ không biết rằng chén cơm hôm nay, cuốn sách đi học để rêu rao cái học của họ có từ phúc đức cao dày của các bà đến chùa trong tư thế như sau. Ḅ lết từ cồng, nhổ từng ngọn cỏ dại, lượm từng chút rác, không vào trai đường nơi mấy ông bác sĩ ngồi mà đi lẻn xúông bếp, chẻ củi rửa chén. Họ học cao nói rất nhiều về thiền mà quên tổ thiền là Lục Tổ Huệ Năng không biết chữ, suốt ngày dả gạo gánh nước.

Phật nêu ra một hạng người gọi là độc giác, những vị Phật không có cơ duyên gặp Phật nhưng liễu ngộ nhờ sự quán thông riêng qua kinh nghiệm sống, qua nhận thức khổ sinh lăo bệnh tử, sự vô thường. Phật dạy cứu độ là hành động giác ngộ thành Phật, cứu độ con cháu ḿnh, làng xóm. Mẹ là Quan Thế Âm, bà mụ cô đỡ là QTA, con ngựa kéo xe cho ḿnh là QTA, bóng mát là QTA.

 

Kinh điển lưu truyền tám vạn tư

Học hành không thiếu cũng không dư

Năm nay tính lại chừng quên hết

Chỉ nhớ trên đầu một chữ "như".

Học giả Phan Văn Hùm t́m ra bài kệ nầy ở Miền Trung. Như trong như thị trong chân như tức thấy như vậy, thấy trực tiếp không qua ngôn từ. Một tỳ kheo khất thực về báo Phật có người nguyện bỏ ác xin theo Phật, Ngài nói người kia đă thành Phật trước khi thầy báo cho ta.

PG không ḱm hăm con người trong mặc cảm tội lỗi mà giúp họ giải quyết. Phật tánh vô thủy vô chung nhưng nghiệp vô thủy mà hữu chung. Phật bảo chấm dứt, không gây nghiệp, không vay nữa.

Ḿnh rất tiếc không t́m ra bản tiếng Pháp của Albert Camus: Đối thoại giữa người không tin (Chúa) và Giáo Hội. Ông nói: Giáo hội cho con người một tương lai đầy hy vọng trong bàn tay Chúa nhưng trong hiện tại GH bắt người ta hằng ngày nói tôi có tội để duy tŕ sự liên hệ với GH với chờ mong được giải tội. TTTuệ giải thích là họ không có tự do triết học liberté philosophique. Người Nhật khi truyền đạo nói: chúng tôi không hăm dọa bạn, tôi chỉ nói tu hành là tốt, bạn không làm chẳng chết ai, nhưng rất tốt cho nên bạn hăy làm cho bạn ...Một người mới theo Phật cho biết vợ con ông ta rất khó chịu với cái bàn thờ Phật, trưởng đoàn khuyên nên dẹp bỏ, tốt đâu chưa thấy mà thấy nhà cửa không êm vui. Đó là từ bi. Thái độ trên làm ḿnh nhớ lời Phật: kinh đại thừa phương đẳng của Như Lai vừa là thuốc bổ vừa là thuốc độc. Kinh Pháp Hoa nói trí tuệ chư Phật (mà bạn sẽ có) có năng lực giải thoát, không trở ngại cho bạn, không làm băn sợ hăi.

Tư cách của người nói pháp là vấn đề tối quan trọng. Pháp Hoa: nhĩ thời Thế Tôn tùng tam đại an tường nhi khởi cáo Xá Lợi Phất ...lúc ấy Thế Tôn đi theo tiếp nối thiền định an lành mà nói. Trước khi nói, phải định, hung đúc ḷng từ, ḷng mong ước an lành cho chúng sinh. Ở chỗ khác trong kinh: nói pháp, phải mặc áo như lai, ngồi nhà như lai: ăn nói dịu dàng như Phật, ḷng rộng răi như Phật, không tự cao, không hận thù.

Mẹ đă nói v́ ḷng thương con, thương chúng sinh từ tâm thức an lành, từ suy tư bao năm tháng. PG lấy từ bi và cứu độ làm cứu cánh. Tạm ngưng, hưu chiến.

 

TÔN THẤT TUỆ