Định mến, 

Trong một chuyện chưa hoàn tất tuy viết đã 25 năm, mình có nói một đoạn ngắn về một người rất tầm thường trong xã hội như công nhân hãng dệt v.v... viết hồi ký được nhiều người ưa thích vì tính chất người, nói theo kinh viện là nhân bản, vì đâu có dấu vết con người là đáng trọng. Thiên thượng thiên hạ duy ngã độc tôn.

Phe mình chẳng có thằng nào làm tướng, tướng cướp cũng không, giàu kếch xù cũng không, không nhiều thứ, nhưng vẫn phải viết. Hoài niệm chính là sự hiện diện. Người đời và đời người chỉ là hai mặt của bàn tay. Từ thằng Cu thành thầy Cư chỉ thêm một cái râu cho chữ U nhưng là một hình thành, một becoming, un devenir, của cuộc đời với nhiều đau khổ , vui sường của chính mình và nhưng người liên hệ. Những ai chống lại cái phi nhân sẽ đồng ý với André Malraux: Cuộc đời không đáng cái gì cả, nhưng không có cái gì đáng giá bằng cuộc đời. La vie ne vaut rien mais rien ne vaut la vie.

Cuộc đời là một mối tương hệ, tương tác nói rất nhiều trong Kinh Phật qua ý niệm cọng nghiệp và trùng trùng duyên khởi. Nhân và duyên chỉ khác nhau là tiềm ẩn và hiễn lộ theo quan niệm Pháp Hoa với thập như thị. Như thị tướng, tánh, thể, lực / tác, nhân / duyên, quả / báo, đồng mặc cứu cảnh đẳng (phẩm Phương Tiện). Trách nhiệm hay đúng hơn ý thức trách nhiệm về đạo lý vũ trụ cao hơn trách nhiệm pháp luật.

Tôi có tiền tôi mua gạo thịt, tôi không ăn tôi đổ thùng rác, tôi không ăn cắp, tôi không làm dơ thành phố. Nhưng chư Phật và lý nhân quả đâu có ngừng ở đó. Lời mẹ dạy về chuyện làm quán ăn nằm trong tầm nhìn cosmic. Đức Phật nói nếu chỉ giới hạn cuộc sống từ khi mẹ sinh đến khi xuống lỗ không giải thích được gì cả.

Hãng Toyota xây chùa trong trụ sở chính, mời thầy cúng tụng cầu siêu cho người chết vì hay khi sữ dụng xe Toyota. Tây phưong không hiễu, cho là vô lý. Sao tôi phải thấy trách nhiệm dù là một hạt cát trong biển. Tôi làm xe đúng tiêu chuẩn, bạn lái xe ẩu, thời tiết v.v... gây ra tai nạn hoặc người khác đụng bạn. Đông phưong thì khác. Tòa án chỉ giải quyết dân sự và không thẩm quyền hay khả năng nhận thức về duyên sanh. Tôi đã làm ra chiếc xe.  Số lượng xe tôi bán ra gây nên những thay đổi trong dới sống xã hội và có thể cả bên trong. Ví như cơ vật sinh cơ tâm. Số xe làm đường sá chật ho đụng nhau. Khói xe ô nhiễm làm tài xế mất sáng suốt.

Nhưng Phật giáo không giam người trong tội lỗi như một thứ răn đe trong chủ thuyết cọng sản hay vài tôn giao khác để chờ ân huệ tha hay không tha. PG không kìm hãm con người trong thứ định mệnh tuyệt đối (determinisme absolu) a + b = c mà a + b có thể lớn hơn hay nhỏ hơn c vì phương trình bi lệch như con ruồi đậu nặng đầu cân. Cạnh a và b có ý thức con người, hướng thiện hay hướng ác, hối tâm hay khư khư sẽ ảnh hưởng tốt hay xấu nghiệp quả C. Ý thức hướng thiện là nhân, thành Phật là quả mà nhân quả đồng thời, là hoa sen.

Lời mẹ là một biển triết học. Thấy được lẽ vi diệu của trời đất của đạo lý, diễn tả chân chất, không ngôn từ quanh co, mẹ thấy nồi chè trên vĩa hè chẳng khác quán Lạc Thành năm xưa bàn ghế phủ khăn trắng tinh. Tâm an định sẽ vững tâm mà tiến, con cháu là cứu cánh. Đức Phật dùng nhiều câu chuyện rất bình dân giải quyết những câu hỏi muôn vàng khó khăn như trở bàn tay.

Mình vừa đọc to đoạn nầy cho vợ nghe. Bà nói vậy thì bán cơm chay.

PG đầu tiên trong lịch sử triết học nói đến thuyết duyên khởi và ảnh hương dây chuyển và hổ tương. PG Nhật dùng chữ interconnectedness trong việc truyền giáo tại Mỹ và ảnh hưởng giới môi sinh. Ví dụ từ chuyện trong nhà vệ sinh. Giấy trắng hay vàng? Giấy trắng cho bạn ảo tưởng vệ sinh hơn nhưng trái lại nó có thể thương tổn lớp da hết sức nhạy bén của phần cuối ruột già. Giấy trắng chỉ là giấy vàng tẩy màu (bleached). Diễn trình bạch hóa phải dùng hóa chất mà hóa chất không thể 100% tách khỏi sàn phẩm như bột ngột rất bổ não nhưng vẫn còn chút nào uré khi thủy hóa tinh bột. Còn thêm di lụy nước tẩy và thuốc tẩy vào đất và sông; nước dùng trong diễn tình nầy gây hạn hán và ô nhiễm khi sản xụất điện cho máy bơm....Nguyên ủy chỉ là điều tiếng anh gọi là mindset, ví như mindset cho rằng hàng K Mart tồi. Âu cũng là cái tâm. Mc Donald một thời dùng khăn giấy vàng nay lại thôi vì chưa sửa được mindset ấy. Xem vậy cái tâm mới khủng khiếp, nguyên nhân của mọi thiện ác nghiệp.

Mối liên hệ ấy được diễn ta bằng sự lớn rộng của quả (hậu quả) như khi ta ném viên đá xuống hồ, nó tạo ra rất nhiều vòng sóng lớn từ tâm và nhỏ không thấy nhưng vẫn còn nếu sức nhìn của ta đem xuống thấp. Hình ảnh đó cho thấy gần tâm thì sóng lớn. Ví dụ, một viên đạn bắn chết người. Sóng lớn nhất là nạn nhân vì nó gần viên đạn nhất, xuống nữa là sự đau đớn của vợ con, của hàng xóm, của người ngưởng mộ ...Đó là mặt phẳng nằm ngang còn chiều đứng dựng từ những chủ thể lại là khác. Đứa con có thể điên và có những phản ứng bất lợi, ảnh hưởng tương lai của nhiều người.

Nay thay vì viên đạn, một cử chỉ rất tầm thường như nụ cười cũng tạo nên những vòng tròn của thiện tâm.

Sau khi chữa cho nhà vua khỏi bệnh hiểm nghèo, ông thầy thuốc bị giữ lại kinh thành không cho về quê nghèo. Bỗng nhà vua bảo ông ta ra đi và chỉ cho chút tiền đò. Y sĩ rất bực bội cho rằng nhà vua keo kiệt. Về đến làng ông ta không thấy nhà tranh mà là lâu đài dinh thự. Hỏi ra mới biết nhà vua cố làm ngạc nhiên và xây những thứ ấy. Câu chuyện trong Kinh muốn nói quả lớn hơn mình tưởng như y sĩ chỉ nghĩ vài lạng vàng trong lúc nhà vua cho cả ngàn vàng.