Sau 30 năm, ai nhìn thời cuộc một cách khá khách quan cũng phải công nhận rằng, chính quyền cộng sản, cũng như cộng đồng người Việt quốc gia, đã bỏ mất những cơ hội lớn. Phía cộng sản, độc tài toàn trị trên đất nước Việt-Nam, đã không biết hòa giải dân tộc, đã gây thêm hận thù với trại cải tạo, áp bức tu sĩ, trí thức, lợi dụng những người vượt biên để cướp của, cướp nhà. Đã 30 năm mà luật lệ làm ăn vẫn dựa trên tham nhũng. Xin nhắc lại với độc giả lời báo cáo của ông Lê Đăng Doanh trước Bộ chính trị tháng 11 năm ngoái (tài liệu RFA):  « Vị trí của ta trên thế giới thì được nhiều nước công nhận là dân tộc kiên cường, đấu tranh bất khuất, có lịch sử, nền văn minh lâu đời, con người lao động thông minh khéo tay. Gần đây, có sự việc là Diễn đàn kinh tế thế giới xếp hạng Việt Nam. Có một việc là nó không tính yếu tố dân tộc kiên cường, cũng không tính yếu tố ổn định chính trị vào đấy. Tôi có hỏi nó sao mày lại không tính, cái mục đó của chúng tao quan trọng lắm chứ. Thì nó bảo cũng thử tính mà không thấy có ràng buộc rõ ràng nào giữa cái kiên cường, giữa cái ổn định chính trị với tốc độ tăng trưởng cả. Mà nói thật với mày, cái chuyện ổn định chính trị thì chỉ nơi nào độc đảng, độc tài thì cái ổn định chính trị đối với nó là quan trọng. Chứ còn những nước dân chủ rồi thì nay thằng này lên, mai thằng kia lên, kinh tế vẫn hoạt động bình thường, bởi vì khung khổ pháp luật đã bình thường rồi. Tao đã thử tính rồi. Nhưng nó lộn xộn, một đống lộn xộn, không có được cái mối tương quan, nên tao không đưa vào, chứ không phải là tao không nghe theo ý kiến của mày. Thế thì xin báo cáo với các đồng chí là như vậy không phải nó có ác ý gì đâu. Thế, tôi mới nói: tao lịch sử văn minh như thế này sao mày không tính vào. Nó bảo... thử tính rồi nhưng không có mối tương quan gì cả. Mày xem thằng Iraq văn minh nó còn hơn mày ấy chứ, lịch sử thành văn của nó là hơn 5.000 năm. Mày cứ bảo mày được 2.000 năm nhưng mà những chứng cứ mày đưa ra có được 2.000 năm đâu. Thằng kia nó chứng minh rõ là 5.000 năm rồi, thế mà bây giờ Iraq có tăng trưởng gì đâu, có thấy rõ gì đâu. Nhiều thằng văn minh lắm, hơn chúng mày nhiều, bây giờ bất cập rồi. Giống như thằng Mông Cổ bây giờ có cái gì đâu. Bát-Đa cũng không có gì cả. Cho nên là những chuyện mày nói thì chúng tao cũng suy nghĩ lắm. Nhưng mà cần có cái gì đó để mà chứng minh là nó có liên hệ với việc tăng trưởng, với sự phát triển. Nếu có liên hệ, mày bảo tao thì tao đưa vào, nếu không có liên hệ thì thôi. Tao không thấy có liên hệ gì cả thì tao không đưa vào. Người lao động thì thông minh khéo tay, như giáo sư Senkimônô người Nhật Bản thì có nói là Việt Nam có người lao động thông minh, học nhanh, khéo tay, nhưng ít được đào tạo nhất thế giới. Tức là nói một cách khác, thì đào tạo kém như thế mà lại thông minh đến như thế, khéo tay học nhanh đến như thế, đấy cũng là điều lạ. Thế tức là nó vừa khen mình nó vừa chửi mình ».

Ai sống trên đất Pháp, còn nhớ cái cười hống hách kẻ chiến thắng của Phạm Văn Đồng lúc viếng thăm nước Pháp liền sau « Đại thắng mùa Xuân, thống nhất đất nước » (cái cười lạ lùng, cơ quan truyền thông Pháp lấy làm ngạc nhiên đến nỗi cho tiếng cười Phạm Văn Đồng lên nhiều lần trên đài phát thanh), có thể đem ví với những câu cay đắng của Lê Đăng Doanh, thì phải nhận thấy thật xa lắc xa lơ. Sau 30 năm, tình hình đất nước còn xa vời với những lời hứa hẹn của ban lãnh đạo cộng sản và sự mong đợi tối thiểu của một số lớn dân.

Chúng ta có thể nghĩ rằng, nếu có người cho phép bài ông Lê Đăng Doanh được lọt ra ngoài có nghĩa khuynh hướng đổi mới thật sự trong Đảng cần áp lực ở ngoài để chèm mấy ông bảo thủ ? Hay là Đảng đã đưa những dấu hiệu đổi mới thật sự và sẽ thực hiện trong kỳ Đại hội X sắp tới ?

Trước hết, áp lực của lịch sử là cái áp lực mạnh nhất. Đảng Cộng sản đã thất bại và dân tộc Việt-Nam đã phải trã một giá rất đắt. Cải cách ruộng đất, những tinh hoa đất nước bị giết hại, Phạm Quỳnh, Khái Hưng, Vũ Hoàng Chương v.v., Tết Mậu Thân, Trại cải tạo. Hiện giờ có tu sĩ còn bị tù đày cho đến mức mất tâm thần, cho đến chết (xin đọc lá thư - do Phòng Thông Tin Phật Giáo Quốc Tế phổ biến - của Thích Thiện Minh , vào tù lúc còn 25 tuổi, ra tù đã 51 tuổi). Cho đến bây giờ, Đảng cộng sản Việt-Nam muốn theo mẫu Trung Quốc nhưng hai yếu tố quan trọng là lịch sử và diện tích, dân số không thể so sánh với nhau. Đảng CSVN cũng muốn theo mô hình Singapore, Võ Văn Kiệt cũng có nhờ Lý Quang Diệu làm cố vấn. Nhưng ngược lại với Trung Quốc, Trung Quốc quá lớn thì Singapore quá nhỏ. Ví dụ, không ai có thể tưởng tượng một nươc Pháp có thể được cai trị như Monaco. Đảng cộng sản đang tìm lối thoát, nhưng chúng ta không thể chờ đợi một tin thần dân chủ, hoà giải dân tộc thật sự, từ trong Đảng đưa ra. Đảng tìm lối thoát cho Đảng, chứ không phải lối thoát cho quốc gia Việt-Nam, cho dân tộc Việt-Nam.

Những người  nghĩ rằng, cánh đổi mới sẽ hất bỏ cánh bảo thủ để có một chế độ dân chủ, rồi để vài ghế cho các ngài ờ hải ngoại về, là suy luận chính trị « xa –lông », là không nhớ kinh nghiệm cay đắng của Mặt trận giải phóng miền Nam, hoặc không biết đến những câu chuyện khóc không còn nước mắt của những người miền Nam phản bội chế độ VNCH, bỏ hết mình giúp Mặt trận giải phóng rồi sau ngày « giải phóng », nhà cửa tan nát, gia đình, thân xác tiêu diệt. Chúng ta đang chứng kiến một cảnh Đảng muốn dân chủ hoá Đảng, để dựng lại Đảng, để tiếp tục quản chế quốc gia Việt-Nam, chứ không phải dân chủ hoá Việt- Nam.

Phiá những người đối lập, những người không chấp nhận chế độ độc tài cộng sản, phiá những người tỵ nạn chính trị, những cơ hội lớn cũng đã bị bỏ qua. Chúng ta không thấy những người lãnh đạo chính trị VNCH tổ chức quy tụ lại một lực lượng chính trị đáng kể, ngoài những nhân vật trong quân đội VNCH. Có những người đã hy sinh, nhưng những tấm gương hy sinh đã không được đưa vào gia tài tinh thần dân tộc một cách đúng mức. Không có một tổ chức chính trị nào đặc biệt giúp một cách lâu dài những nhân vật có giá trị như một chí sĩ Nguyễn Chí Thiện, một nhà văn như Phan Nhật Nam, một nhà thơ như Tô Thùy Yên. Người ta mời đọc diễn văn, mời ăn, mời uống, mời viết tặng sách, nói những lời khen vu vơ. Đó là những thái độ tình cảm trong một ngày, một tháng hay một năm. Khả năng tài chánh chỉ để khoe trương, chưa có những nghiên cứu chính đáng về trại cải tạo, thảm kịch vượt biên, Tết mậu thân. Chưa có một tài liệu khách quan về công cuộc đấu tranh của người Việt hải ngoại. Sau 30 năm, chúng ta chưa thấy có một diễn đàn tranh luận giữa các nhân sĩ, tổ chức chính trị, có tính cách dân chủ. Có những tổ chức giữa các người Việt đấu tranh được lập ra sau những diễn biến nhưng để nói lên cùng một giọng. Tinh thần dân chủ là tinh thần rất hiếm trong cộng đồng người Việt đấu tranh. Cái tự do của người trí thức Việt-Nam rất là tương đối.

Nói tóm lại, về phần những người đối lập, tuy tinh thần đấu tranh không suy suyển, tuy lá cờ cộng sản không được phất phơ trên mọi nơi trên hoàn cầu, tinh thần yêu nước của đồng bào hải ngoại vẫn chưa được đáp ứng một cách đúng mức. Từ thời cụ Phan Chu Trinh cho đến bây giờ, đầu thế kỷ 21, vấn đề « dân trí » vẫn còn là vấn đề ưu tiên phải đặt ra cho đồng bào ở trong và ngoài nước. Nhưng nếu cần đặt vấn đề « dân trí », thì trước tiên, cũng nên đặt vấn đề « trí » của những người hướng dẫn. Có lẽ chúng ta không cải thiện được về lý luận và cách suy nghĩ, vì không có diễn đàn tranh luận thật sự, không có tinh thần dân chủ thật sự. Vì chính giữa chúng ta, chúng ta cũng rất khó tôn trọng ý kiến của những người không đồng ý kiến của chúng ta.

Cộng sản đang « dân chủ hoá » Đảng, chúng ta cần dân chủ hoá cộng đồng Việt-Nam hải ngoại. Với tốc độ 10 lần, 100 lần, 1000 lần tốc độ dân chủ hoá của Đảng.

Thưa bạn, bạn có chấp nhận những ý kiến của một người đồng bào này, để mở thêm một  diễn đàn tranh luận trong tinh thần dân chủ không ?

Bùi Xuân Quang