Vô Danh.
( Metaphores)
từ một bài thơ TRĂNG

Cõi thơ vốn là thế giới khu biệt. Cõi của cảm nghiệm và đồng cảm. Cõi của Người mà cũng là cõi của Ta. Không dễ mà vào. Có khi hai ba lần cửa khép. Mở cửa này còn cửa nữa. Tưởng tới mà chưa tới, tưởng vào mà chưa hẳn đã là vào. Nó không phải là biểu hiện của thực tế, hiện hữu vật chất. Cho dù là một biểu hiện vật chất đi nữa, nó cũng mời ta đi vào cõi sâu, cõi tâm linh, cõi tình cảm mông lung. Aûo diệu. Cõi thơ là cõi vô cùng, nhiều khi đến chỗ vô ngôn, chỗ không lời.
Và nếu lại làm thơ theo lối ẩn dụ. Thêm một lần cửa khép nữa. Đó là thứ ngôn ngữ hai mặt. Thứ ngôn ngữ hiển hiện và thứ ngôn từ dấu mặt, mượn chữ dể nói thay lời. Lời theo ngữ nghĩa tiếng Pháp La Parole viết hoa. Lời có thể là cái hiển ngộ, cái sự sống linh thiêng, cái cao diệu, cái trong sáng tròn đầy, cái ngọt lịm êm ái. Nhưng cũng có thể cái sống bằng chính con người, cái sinh động va chạm, có cầm lấy được bằng cảm giác nóng lạnh, ấm, nháp sàm sạp. Hoặc cái cảm giác của cái ứ tràn, cái chứa không được như không có chỗ chứa. Và khi vào được đến đó là vào cõi thơ hay cõi của người rồi.
Aån dụ không phải lối thơ xa lạ gì. Bên tây cũng có, bên Tầu cũng không kém. Đó là lối thơ kín mà hở, nẻo vào và nẻo ra không giống nhau. Đạt chữ vị tất đã đạt lời, đạt ý. Người làm thơ như thể làm một nửa, nửa kia mời độc giả làm tiếp. Sự sáng tạo của nhà thơ chỉ thành hiện thực khi người đọc tiếp nhận nó, sáng tạo khai sinh nó một lần thứ hai. Vì thế đứa con ra đời của nhà thơ dễ có cơ trở thành phế tật, nếu người đọc không bắt được sứ điệp gửi đi. Hay nói đúng ra, không hiểu được tác giả, hoặc hiểu sai. Đến có thể nói, không có người đọc thì kể như bài thơ không có cơ hiện hữu được.
Cũng cần phân biệt, thơ ẩn dụ không hẳn là lọai thơ hoán du. Thơ hoán dụ là một loại thơ mà tính chất như thơ đố, thơ để đoán nghĩa và ý từ, thơ viết một đằng hiểu một nẻo. Kiểu thơ Hồ xuân Hương. Kiểu thơ chữ thì tục mà nghĩa có thể thanh, hoặc ngược lại. Hoặc xử dụng dùng các đồ vật để ám thị về tình dục, về phái tính. Trong văn học Việt Nam, dễ có mấy ai hơn được cái tài tình này của HXH. Xuân Hương chơi chữ, đùa nghịch với chữ nghĩa nhiều hơn chữ chơi. Nhưng dù sao chơi chữ chỉ là tiểu xảo nghịch ngợm. Còn chữ chơi, ẩn dụ thì khác.
Nhiều nhà thơ đã đi qua đó rồi. Một người bạn thơ của Vô Danh tôi, tên Ngô Văn Tao đã viết như thế này:
Sóng trôi chìm nổi sóng trào
Tuyệt trù nắng quái ngày dài không đêm
Thân nàng như thể lưa thưa
Tình nàng như thể xế trưa buông thuồng
Thân nàng vô tận mịt mùng
…
Phải đâm chọc thủng bức màn chữ nghĩa kia, phải vén màn, phải nhòm qua kẽ hở tấm liếp. Chữ mới khơi mở ra, mới hé lộ. Chữ nghĩa như thế có thể tìm thấy trong truyện Hà Ô Lôi ở một bài viết trong Nhớ Huế. Của những câu truyện thần thoại, mượn tay thần thánh, truyện Hoang đường, truyện Liễu Trai để nói truyện dân gian tình ái hay truyện dâm dục. Cũng tùy. Nhưng những lối viết đó cũng cạn rồi, thiếu chất nóng bỏng, rát rúa, nhày nhụa. Sờ vào cát nóng bỏng bàn tay đã hẳn khác khi nghe thiếng đàn của Hà ô Lôi. Có đúng không nào?
Bên tây, có một anh triết gia trẻ, tên Michel Onfray, sinh năm 1959 đã viết vô số những điều như thế trong Théorie du corp amoureux. Pour une érotique solaire. Paris. Grasset, 2000. Cuốn sách xử dụng đầy những ẩn dụ súc vật ( métaphores animales), nhất là những dộng vật có vú hay những thú rừng để nhờ đó kích thích trí tưởng tượng đến tương giao có thể là tình ái hoặc có thể là tình dục. Những ẩn dụ đó muốn hiểu được ” cần bóc vỏ “ chữ nghĩa, phải khai tâm, khai lòng và đừng bao giờ một tay cầm quyển kinh thánh một tay đọc Michel Onfray.. Vì M. Onfray đặt những vấn đề về chủ nghĩa Hédonisme éthique..Cho nên, phải chọn lựa hoặc đọc kinh thánh hoặc đọc Onfray. Không ai cấm đọc kinh thánh, nhưng cũng không ai cấm đọc Onfray.
Ngôn ngữ Onfray là một cực, kinh Thánh là một cực khác, xa lìa đến nỗi phải lựa chọn một trong hai, nhưng ngôn ngữ hàm chứa tiềm năng “ẩn dụ” như một nhịp cầu nối liền giữa nhục cảm và thánh thiện, giữa tục lụy và thiên đường vô nhiễm, cho nên con đường ngược lại với văn chương trong Hà Ô Lôi dùng chuyện thần thánh để nói chuyện tình người, là mượn ngôn ngữ trần thế để dẫn dắt đến ý niệm thiêng liêng mà không cần phải thần thánh hóa cấp bậc thăng hoa.
Cho nên, truy lùng chữ nghĩa ở đây là một hành trình tao ngộ, tìm bắt cho được những giây phút giao hoà, một rung động của tâm hồn qua cảnh giới thiên nhiên, rộng rãi đất trời với biển khơi mênh mông vời vợi, vào một buổi chiếu nắng tắt, để đưa ta cảm nhận được tình thương vô cùng bao trùm cả vũ trụ, ở đó tình yêu nồng nàn là bước đầu để nhân loại đến gần với nhau.
Có lẽ ẩn dụ của TRĂNG VU LAN là mượn chuyện trần ai để diễn tả tình mẹ bao la, tình con vô bờ trong quá khứ đã trở nên khuôn mẫu văn chương hằng hà sa số bằng những chất liệu gần gũi con người nhất. Thay vì ca ngợi tình mẫu tử, lòng hiếu để bằng những ngôn từ bóng bẩy, TRĂNG VU LAN trở về với sỏi đá cụ thể trên bước đường trần, và cảm xúc trở nên nóng bỏng… Vô Danh này đã vào đọc và đi nhặt nhạnh tất cả những nguyên liệu đã làm nên bài thơ ấy. Những chất liệu này đều là chất liệu dẫn lửa, dễ cháy lắm. Chất liệu dẫn lửa dễ cháy trong nhà là củi, gỗ, vải, chăn nệm và cái bật lửa. Thế còn chất liệu dẫn lửa trong thơ là gì?
Là trăng, mà trăng một nửa mới dẫn lửa, là gió, là bờ biển, phương hướng, sóng vỗ, thủy triều, cát liếm, thời gian là buổi chiều khác buổi trưa chứ? Năm cung bậc, bước chân, sỏi đá, cát vàng, mây mưa, tiếng sóng, vũ tru.. và tra la la..Và nhất là nghêu, sò ốc hến. Nghêu sò biểu tượng cho khai mở nữ tính trong biện chứng khép mở. Lúc nào khép, lúc nào mở?. Chỉ một trong những chất liệu đó thì không đốt được, không tồn sinh được. Phải gói chung một bọc thành một khối thì cái nọ dẫn tới cái kia, cái kia cắt nghĩa cái nọ. Vành trăng khuyết đến lúc nó tròn thì phải nói lên điều gì chứ? Mấu chốt làm nên bài thơ là những chất liệu đó, gói ghém, sắp xếp, dàn trải, dùng cái nói ( dits) để nói đến cái không nói ( non-dits). Càng nói đến cái nói là để trục xuất ra cái không nói. Và thế là văn chương, là nghệ thuật.
Một lần nữa, một lần này thôi, chỉ một lần thôi đã đủ, Vô Danh này trích dẫn thơ bạn, vì vốn không biết làm thơ, chép thơ thì được:
Chỉ là chút lá rụng
Nằm trên bãi cát, triều khơi chụp liền
Mang về đại hải mông mênh
Ao hồ bèo bọt lênh đênh cuối trời
Người thơ đem tặng cuộc đời
Trái tim bê bối cho người bê tha.

Xin đừng hiểu “bê bối” và “bê tha” là những từ ngữ luộm thuộm, có “bối” mới “tha”, có vị kỷ mới vị tha!
Đã đến giờ rồi, Vô Danh mời bạn đọc truy lùng những ẩn dụ trong bài Trăng Vu Lan bằng đọan văn dẫn dụ dưới đây.
Aáy là một buổi chiều nắng vừa tắt. Bãi biển vắng người, lác đác vài kẻ tắm muộn, “ tắm chui”. Cơn gió lộng đột nhiên trở lạnh. Le vent est venu léger sur tes épaules, déranger tes seins mouillés et troubler mes rêves. Ta tự nhủ l!amour était bleu comme le ciel bleu. Sóng rì rào liếm bờ cát như thèm thuồng da thịt nhục cảm. Et mes lèvres comme les vagues de sable. Và nhìn mặt em, anh thấy cả hành trình nhân thế. Cái gì còn đọng lại và cái gì đã đi qua. Ton visage pourtant raconte ton histoire. Histoire d!amour sans équivoque. Et sans moi. Tu as l!air absent.
Nhắc nhớ lại cơn say nắng chiều và bồng bềnh cùng nhau trôi nổi trên sóng nước. Cái cười trẻ thơ quên mất hình hài thân phận. Xa là mù khơi. Vẽ lên nền trời nửa xanh, nửa đục tự đâu bay về một đàn hải âu. Cánh lượn xà đến là ảo diệu. Đàn cá lao xao trốn tránh. Lòng tự nhiên cảm thấy cái kỳ diệu đến ảo diệu của thiên nhiên. Bằng cách nào cùng một lúc, thời gian là một thời khắc, chim và cá hẹn gặp nhau ở chốn này? Những bước chân trần em đi để lại dấu chân em. Nous sommes vagabonds. Chúng ta là những kẻ lang thang tìm gặp nhau chốn này. Kẻ bên ni, người bên tê. Chúng ta từ đâu đến? Từ mãi xa. Gặp nhau nơi chốn này. Lòng như chùng xuống bước theo vô định. Buồn buồn lâng lâng, cái lâng lâng vô cớ của bãi biển buổi chiều hoe vắng người. Trên trời, ai đó thả cánh diều phiêu bạt, đợi gió. Ai đó dật giây diều như trò nghịch ngợm. Lên xuống thất thường. Để cho đúng điệu, anh gọi là vô thường. Chỉ còn lại hai bóng hình, trên là trời, dưới là nước, trong là cõi lòng. Cái buồn vô thường cảm nghiệm của một ngày sắp tắt, của một bình minh chưa tới. Mặt trời đỏ ối vừa đấy ngoảnh lại đã chìm xuống biển lúc nào không hay. Cả hai đều ngỡ ngàng. Mặtë trăng lưỡi liềm nửa miếng như Vọng mỹ nhân hề thiên nhất phương( Tô Đông Pha). Trời đất bao la mà rất chặt. Xa mà rất gần. Dắt tay nhau đi vào đời. Dung dăng dung dẻ. Chợt nghe tiếng nói của tâm hồn. Rì rào như sóng biển. Les peines du passé et les joies du présent. Âm thanh rì rào tiếng sóng mà như ngũ cung xôn xao của những tầng cảm giác: Muối và mặn, mà xít xao, mà dát dúa, mà nhầy nhợt nẩy mầm. Trên mây, trên mưa, lả tả phấn hương, cộng sinh thành mây mưa. Giọt tình rơi xuống. Rơi xuống. Con nghêu khơi lòng, hả miệng, tinh khiết mùi trần.
Trời không mấy lúc đã đầy sao. Sao trên giời. Sao như vương niệm trao gửi bằng những nụ hôn mằn mặt kết thành vòng hoa trên đầu. Ta vào đây, giã từ quá khứ. Chào em buổi sáng, thương em buổi chiều, thương nghêu sò, ốc hến, khơi mở, đón nhận.
Mặt trăng đã tròn, Oâm khít nửa vầng trăng thành một vầng trăng tròn. Silence. Silence. Silence de musique. Silence des écumes-lentilles d!eau. Silence des chuchotements des Hai Au. Silence des murmures du vent. » Ai hãy làm thinh, chớ nói nhiều... Chúng ta hoà vào vũ trụ càn khôn, tìm thấy cha thấy mẹ trong mảnh trăng mùa Vu lan. Chờ nhau nơi cuối mộng… để bắt đầu một vầng trăng cứu rỗi, tái sinh và ta hứa « je te promets des rêves, d’un retour pour que tout renaisse. Toi et moi sans relache » và tất cả chúng sinh, tất cả giống hữu tình trong tình thương vô hạn…cả những « N. » như một dấu hỏi bí nhiệm còn ẩn tàng…và cuộc truy lùng trở thành vô cực